Literatuur = literatuur

Column - Liesbeth Hetebrij

Maandag 20 April 2009

Laatst had ik een interessante discussie over het begrip "literatuur". Het standpunt van mijn gesprekspartner was: "Literatuur = literatuur. Het is een kwestie van aanvoelen en inzicht. Je snapt het of je snapt het niet.".

Wat ik mij altijd afvraag is waarom in de boekenwereld altijd weer het verschil gemaakt moet worden tussen literatuur en lectuur. Zo is er blijkbaar geen twijfel over mogelijk dat het werk van W.F. Hermans literatuur is, terwijl als je het werk van Stephen King zo noemt je in veel gevallen uitgelachen wordt.

In mijn eerste column heb ik de schrijver centraal gesteld. In deze column richt ik mij op de vraag "wat literatuur is", juist omdat "men" deze tweedeling blijkbaar zo belangrijk vindt.

Wat is literatuur? Deze vraag is er een in de categorie: wat is kunst? wat is vrijheid? Niet te beantwoorden vragen, die meestal oproepen tot het intrappen van niet bestaande deuren. Literatuur is een zo breed begrip dat je er alles van kan zeggen zonder ook maar één keer ongelijk te hebben.

Definities van literatuur

Als eerste heb ik de altijd vertrouwde Van Dale erbij gepakt:
li•te•ra•tuur (de ~ (v.), -turen)

1. het geheel van de schriftelijke overlevering van een volk of een tijd => bellettrie, de schone letteren, letteren, letterkunde
2. vakliteratuur
   
   Letterkunde behoort de volgende definitie er ook nog bij:
3. Fraaie letteren, kunstvoortbrengselen door middel van taal.
   
   Conclusie: met deze definities is zowel het werk van Hermans als dat van King gewoon literatuur.

Visies op literatuur

Wellicht dat enkele visies op het begrip "literatuur" (versus lectuur) uit verschillende fora meer opheldering geven:

• "Aan literatuur kun je allerlei criteria hangen, zoals: bijzondere stijl, door velen belangrijk werk gevonden, etc. Zelf denk ik dat literatuur dat werk is, dat zijn auteur overleeft of waarvan verwacht wordt dat het zijn auteur zal gaan overleven."
• "Scheiding van lectuur die enkel een leuk/droevig/eng etc. verhaaltje wil weergeven, en literatuur die meer diepgang (maatschappijkritiek, filosofische visie) wil bieden."
• "Probleem is natuurlijk dat heel veel boeken ergens in een schemergebied tussen lectuur en literatuur zitten."
• "Een belangrijk verschil tussen literatuur en lectuur is het doorbreken van een bepaalde verwachting. Bij lectuur weet de lezer al op voorhand wat hij zij zal krijgen omdat de boeken op eenzelfde manier zijn opgebouwd."
• "Literatuur is doorgaans bestand tegen herlezing."

Hoe meer definities er zijn van literatuur, hoe onduidelijker de invulling van dit begrip wordt. Overigens, hetzelfde geldt voor het begrip "lectuur". Deze begrippen, maar bijvoorbeeld ook "kunst" en "vrijheid", lenen zich moeilijk voor een definitie, omdat er vaak waardeoordelen aan zijn verbonden. Men lijkt literatuur waardevoller te vinden dan wat men wel "lectuur" noemt. Als je echter aan mensen vraagt wat nu wel en wat nu niet literatuur is, dan zul je geen eenstemmigheid aantreffen. Daarnaast lijken de verkoopcijfers het tegendeel weer te geven over wat men waardevoller vindt. Immers, op de top 10 van meest verkochte boeken bevindt zich nog steeds overwegend "lectuur".

Cultureel bepaald

De invulling van het begrip "literatuur" verschilt ook vaak per cultuur. Zo wordt in de VS een Stephen King bijvoorbeeld wel een zekere status gegeven als een literair aandoende schrijver. Kluun is daar ook een voorbeeld van. Zijn boeken zijn duidelijk op Amerikaanse leest geschoeid, als gevoelsromans waar de schrijver zijn eigen ervaringen omzet in een lekker leesbare vorm. In de VS zou het positief ontvangen worden, bij ons staan de recensenten al klaar met de bakken stront.

Hoe dan ook: de discussie over literatuur (versus lectuur) blijft interessant. Op de vraag "wat is literatuur?" zullen we helaas nooit een bevredigend antwoord vinden. Bij mij blijft echter wel de vraag hangen of het plakken van een dergelijk etiket nu echt zo interessant is? Uiteindelijk gaat het er voor de lezer alleen maar om, of je een boek graag leest of niet, en dat is gelukkig niet afhankelijk van het etiket dat door anderen op een boek geplakt is. En voor de schrijver? Voor de schrijver is het etiket in deze huidige tijd ook niet meer van belang. Hij hoeft immers niet meer als literair schrijver aangemerkt te worden om gelezen te worden.